Opowiadanie twórcze na egzaminie ósmoklasisty - jak zdobyć komplet punktów

Największa podpowiedź w całym arkuszu

Kryterium "elementy twórcze" jest warte 5 punktów - najwięcej z ośmiu kryteriów oceniania wypracowania. I jako jedyne podaje wprost liczbę do odhaczenia.

Na 5 punktów trzeba funkcjonalnie wykorzystać co najmniej 6 spośród następujących elementów:

• opis
• charakterystyka bohatera
• czas akcji
• miejsce akcji
• zwrot akcji
• puenta
• punkt kulminacyjny
• dialog
• monolog
• retrospekcja

Na 3 punkty wystarczą 4 z nich, przy prostej fabule i logicznym układzie zdarzeń.

To oznacza, że przed napisaniem pierwszego zdania możesz wypisać sobie na brudnopisie sześć elementów i po kolei je wpleść. Nie ma w tym nic sztucznego - to po prostu lista rzeczy, które i tak składają się na dobre opowiadanie.

Co znaczy "funkcjonalnie"

Kluczowe słowo w kryterium to "funkcjonalnie". Element ma coś wnosić do opowiadania, a nie być doklejony.

Dialog wpleciony funkcjonalnie posuwa akcję albo pokazuje charakter bohatera. Dialog doklejony to trzy linijki "Cześć. Cześć. Co słychać?" wstawione po to, żeby dialog był.

To samo z retrospekcją: ma tłumaczyć, dlaczego bohater zachowuje się tak, a nie inaczej. Zdanie "Kiedyś było inaczej" retrospekcją nie jest.

Schemat opowiadania

Ekspozycja: czas, miejsce, bohater

Pierwszy akapit ustawia scenę. Tu naturalnie mieszczą się trzy elementy z listy: czas akcji, miejsce akcji i opis.

Nie zaczynaj od "Pewnego dnia". To najbardziej zużyty początek w polskiej szkole i nie wnosi żadnej informacji. Lepiej zacząć od konkretu: pory roku, godziny, pogody, dźwięku.

Zawiązanie akcji

Coś się dzieje - pojawia się problem, decyzja, spotkanie. Tutaj wchodzi charakterystyka bohatera: pokazana przez to, co bohater robi, a nie przez listę przymiotników.

Punkt kulminacyjny i zwrot akcji

To dwa różne elementy z listy, choć często występują razem. Punkt kulminacyjny to moment największego napięcia. Zwrot akcji to zaskoczenie - sytuacja rozwija się inaczej, niż zapowiadała.

Najprostszy zwrot akcji, który zawsze działa: bohater dowiaduje się czegoś, co zmienia sens wcześniejszych wydarzeń.

Rozwiązanie i puenta

Puenta to zdanie albo dwa na koniec, które nadają całości sens. Nie musi być zaskakująca - musi domykać.

Uwaga na najgorsze zakończenie w historii wypracowań: "A potem obudziłem się i okazało się, że to był tylko sen". Unieważnia całą fabułę, przez co egzaminator ma prawo uznać układ zdarzeń za niefunkcjonalny.

Odwołanie do lektury

Polecenie zwykle wymaga, żeby opowiadanie odwoływało się do lektury obowiązkowej. Kryterium na 5 punktów mówi o twórczym wykorzystaniu treści lektury - a to znaczy więcej niż wspomnienie tytułu.

Trzy sposoby, które sprawdzają się najlepiej:

1. Bohater lektury wchodzi do Twojej fabuły. Twój narrator spotyka Scrooge'a albo Małego Księcia i to spotkanie coś zmienia.
2. Twój bohater trafia w sytuację z lektury. Znajduje się w położeniu Alka z "Kamieni na szaniec" i musi podjąć podobną decyzję.
3. Twój bohater czyta lekturę i to wpływa na jego wybór. Najbezpieczniejszy wariant, bo nie wymaga zmieniania świata przedstawionego.

We wszystkich trzech przypadkach musisz przywołać konkretne wydarzenie z lektury - i przywołać je poprawnie. Zasady oceniania są w tej sprawie jednoznaczne: praca, w której uczeń myli wydarzenia albo przypisuje lekturze coś, czego w niej nie ma, traci punkty w kryterium kompetencji literackich i kulturowych.

Narracja: pierwsza czy trzecia osoba

Obie są dopuszczalne, o ile są konsekwentne. Kryterium wymaga "funkcjonalnej narracji", a najczęstszym błędem jest niezauważona zmiana osoby w połowie pracy.

Pierwsza osoba jest łatwiejsza: pozwala naturalnie wpleść monolog wewnętrzny (kolejny element z listy) i nie wymaga opisywania myśli innych postaci.

Czego pilnować oprócz fabuły

Opowiadanie ocenia się w tych samych ośmiu kryteriach co rozprawkę. Elementy twórcze to 5 punktów, ale pozostałe 15 rozkłada się na realizację tematu, kompetencje literackie, kompozycję, styl, język, ortografię i interpunkcję. Pełne omówienie znajdziesz w tekście o kryteriach oceniania wypracowania.

Dwie rzeczy szczególnie łatwo przeoczyć w opowiadaniu:

• Styl ma być jednolity. Opowiadanie może być pisane językiem bardziej swobodnym niż rozprawka, ale nie może przeskakiwać między rejestrami.
• Praca musi mieć co najmniej 200 wyrazów. Przy 180 wyrazach lub mniej oceniane są tylko trzy kryteria, więc maksimum spada do 9 punktów z 20.

Plan na brudnopisie

Zanim zaczniesz pisać, zapisz pięć linijek:

1. Kto, gdzie, kiedy.
2. Co się dzieje na początku.
3. Punkt kulminacyjny.
4. Zwrot akcji.
5. Puenta.

Obok wypisz sześć elementów z listy, które na pewno się znajdą. Ten plan zajmuje pięć minut i jest różnicą między opowiadaniem, które ma logiczny układ zdarzeń, a takim, które kończy się w połowie, bo skończył się czas.

Najczęstsze pytania

Ile elementów fabuły musi mieć opowiadanie na 5 punktów?

Co najmniej sześć spośród wymienionych w kryterium: opis, charakterystyka bohatera, czas akcji, miejsce akcji, zwrot akcji, puenta, punkt kulminacyjny, dialog, monolog i retrospekcja. Na 3 punkty wystarczą cztery.

Czy opowiadanie może być pisane w pierwszej osobie?

Tak. Ważne, żeby narracja była konsekwentna - zmiana osoby w trakcie pracy jest oceniana jako narracja niefunkcjonalna.

Czy opowiadanie musi odwoływać się do lektury?

Zależy od polecenia, ale w praktyce każdy temat wypracowania na egzaminie ósmoklasisty wymaga odwołania do lektury obowiązkowej ORAZ/LUB do utworu wybranego samodzielnie. Brak wymaganego odwołania oznacza 0 punktów w kryterium kompetencji literackich i kulturowych.

Czy opowiadanie jest łatwiejsze od rozprawki?

Dla większości uczniów nie. Rozprawka ma sztywny schemat, który da się wyćwiczyć, a opowiadanie wymaga jednoczesnego pilnowania fabuły, sześciu elementów z listy i poprawnego odwołania do lektury.

Czy w opowiadaniu można używać dialogu?

Nie tylko można - dialog jest jednym z dziesięciu elementów, których wykorzystanie liczy się do kryterium elementów twórczych. Musi jednak coś wnosić do fabuły, a nie być wypełniaczem.