Rozprawka na egzaminie ósmoklasisty - schemat, przykład i najczęstsze błędy

Kiedy wybrać rozprawkę

W części drugiej arkusza z języka polskiego dostajesz dwa tematy: jeden o charakterze twórczym (opowiadanie) i jeden argumentacyjny (rozprawka albo przemówienie). Wybierasz jeden.

Rozprawka jest przewidywalna. Ma sztywny schemat, a kryterium, w którym można stracić najwięcej punktów - elementy retoryczne warte 5 punktów - opisuje wprost, czego oczekuje egzaminator. Opowiadanie daje więcej swobody, ale wymaga wplecenia co najmniej sześciu elementów fabularnych, żeby dostać komplet punktów.

Praktyczna zasada: jeśli nie jesteś pewien, którą formę wybrać, wybierz tę, którą częściej ćwiczyłeś. Na egzaminie nie ma czasu na uczenie się nowej formy.

Schemat rozprawki, który działa

Rozprawka na egzaminie ósmoklasisty ma cztery albo pięć akapitów.

Akapit 1: wstęp z tezą

Wstęp ma dwa zadania: wprowadzić w temat i postawić tezę. Teza to jedno zdanie oznajmujące, w którym odpowiadasz na pytanie z polecenia.

Zła teza: "Zastanowię się, czy przyjaźń jest ważna." To nie jest teza, tylko zapowiedź.

Dobra teza: "Prawdziwa przyjaźń wymaga poświęcenia i to właśnie ono odróżnia ją od zwykłej znajomości."

Wstęp powinien mieć trzy do czterech zdań. Dłuższy zjada czas, który przyda się w rozwinięciu.

Akapity 2-4: argumenty

Każdy akapit to jeden argument zbudowany według tego samego schematu:

1. Zdanie z argumentem - twierdzenie, które popiera tezę.
2. Przykład - konkretne wydarzenie z lektury albo z innego utworu.
3. Zdanie tłumaczące - CO ten przykład dowodzi.

Trzeci punkt jest tym, co odróżnia pracę na 5 punktów od pracy na 1 punkt. Zasady oceniania mówią wprost: ograniczenie się do wyliczenia powierzchownie omówionych przykładów to poziom jednego punktu. Na trzy punkty przykłady muszą ilustrować argument, a na pięć - argumentacja ma być pogłębiona i uporządkowana.

Przykład takiego akapitu:

Przyjaźń sprawdza się dopiero wtedy, gdy jej cena jest wysoka. W "Kamieniach na szaniec" Alek i Zośka organizują akcję pod Arsenałem, żeby odbić Rudego z rąk gestapo, choć wiedzą, że ryzykują życiem. Nie robią tego z obowiązku wobec organizacji ani z rachuby - robią to dlatego, że Rudy jest ich przyjacielem. To pokazuje, że o wartości przyjaźni decyduje nie deklaracja, tylko gotowość do poniesienia realnej straty.

Zdanie ostatnie to właśnie ta "funkcja argumentacyjna", której szuka egzaminator.

Akapit 5: zakończenie

Zakończenie potwierdza tezę i domyka pracę. Najczęstszy błąd to przepisanie wstępu innymi słowami - to kosztuje punkt w kryterium kompozycji.

Dobre zakończenie dodaje coś, czego nie było we wstępie: uogólnienie, wniosek wykraczający poza lekturę albo odniesienie do doświadczenia czytelnika.

Uporządkowanie argumentów

Zasady oceniania wymagają, żeby argumenty były uporządkowane - na przykład zhierarchizowane albo ułożone w porządku argument - kontrargument.

Dwa sposoby, które łatwo zapamiętać:

• Od najsłabszego do najmocniejszego. Najlepszy argument zostawiasz na koniec, tuż przed zakończeniem. Czytelnik zapamiętuje ostatni.
• Argument - kontrargument. W trzecim akapicie przywołujesz zarzut przeciwko tezie i go obalasz. To wygląda dojrzale i wprost realizuje wymóg z kryterium.

Najczęstsze błędy

Brak odwołania do lektury wskazanej w poleceniu. Jeżeli polecenie mówi "odwołaj się do lektury obowiązkowej", a Ty piszesz wyłącznie o własnych doświadczeniach, w kryterium kompetencji literackich i kulturowych dostajesz 0 punktów.

Odwołanie do filmu albo gry zamiast do utworu literackiego. Zasady oceniania wprost wykluczają powieść obrazkową, mangę, scenariusz filmowy i grę komputerową.

Streszczanie lektury zamiast argumentowania. Trzy akapity opowiadające fabułę "Balladyny" to nie jest rozprawka. Przykład ma zajmować dwa, trzy zdania - reszta akapitu to argument.

Praca krótsza niż 200 wyrazów. Przy 180 wyrazach lub mniej praca jest oceniana wyłącznie w trzech kryteriach, więc maksimum spada do 9 z 20 punktów. Więcej o tym w tekście o kryteriach oceniania wypracowania.

Teza, która zmienia się w trakcie. Jeżeli we wstępie twierdzisz jedno, a w zakończeniu drugie, tracisz punkty i w kompozycji, i w realizacji tematu.

Lektury, które ratują w rozprawce

Nie da się przewidzieć tematu, ale da się przygotować zestaw lektur pokrywających najczęstsze motywy. Trzy pozycje wystarczają zaskakująco często:

• "Kamienie na szaniec" - przyjaźń, odwaga, poświęcenie, dorastanie, wybór między bezpieczeństwem a powinnością.
• "Opowieść wigilijna" - przemiana wewnętrzna, chciwość, empatia, drugie życie, wpływ przeszłości na teraźniejszość.
• "Mały Książę" - przyjaźń, odpowiedzialność, samotność, różnica między światem dorosłych i dzieci.

Do każdej z nich warto mieć zapamiętane po jednym konkretnym wydarzeniu, które umiesz opisać w trzech zdaniach. O tym, czym różni się wymienienie tytułu od funkcjonalnego wykorzystania lektury, piszemy w tekście o lekturze w wypracowaniu. Pełną listę pozycji znajdziesz na stronie o lekturach obowiązkowych.

Ile czasu przeznaczyć

Przy 150 minutach na cały arkusz rozsądny podział to 10 minut na plan i 60 minut na pisanie. Plan zapisuje się na brudnopisie w pięciu linijkach: teza, argument 1, argument 2, argument 3, wniosek. Do każdego argumentu dopisujesz jedno słowo - nazwę wydarzenia z lektury.

Te dziesięć minut zwracają się dwa razy: w kryterium kompozycji i w kryterium elementów retorycznych, razem 7 punktów.

Najczęstsze pytania

Ile akapitów powinna mieć rozprawka na egzaminie ósmoklasisty?

Zwykle cztery do pięciu: wstęp z tezą, dwa albo trzy akapity z argumentami i zakończenie. Nie ma sztywnego wymogu, ale praca musi mieć czytelny wstęp, rozwinięcie i zakończenie.

Czy w rozprawce trzeba użyć słowa "teza"?

Nie. Liczy się to, żeby teza była wyraźnie sformułowana jako zdanie oznajmujące, a nie żeby została nazwana. Wyrażenia w rodzaju "moim zdaniem" są dopuszczalne, ale nie są obowiązkowe.

Ile argumentów wystarczy w rozprawce?

Dwa argumenty dobrze rozwinięte są lepsze niż cztery wymienione powierzchownie. W praktyce trzy argumenty dają najlepszy stosunek długości pracy do jakości argumentacji.

Czy mogę odwołać się do własnych doświadczeń?

Tak, o ile polecenie tego nie wyklucza i o ile jednocześnie odwołasz się do lektury, której wymaga polecenie. Samo doświadczenie osobiste nie zastępuje odwołania do utworu literackiego.

Co jeśli nie pamiętam dokładnie treści lektury?

Zasady oceniania wymagają, żeby przywołane wydarzenia faktycznie w lekturze wystąpiły. Lepiej odwołać się do lektury, którą pamiętasz dobrze, niż do tej, która lepiej pasuje do tematu, ale której treść musiałbyś zmyślać.