Jak wykorzystać lekturę obowiązkową w wypracowaniu ósmoklasisty

Co znaczy "funkcjonalne wykorzystanie lektury"

W tabeli kryteriów oceniania wypracowania jest osobne kryterium: kompetencje literackie i kulturowe, warte 2 punkty. Egzaminator sprawdza w nim, czy uczeń wykorzystał znajomość lektury w sposób funkcjonalny - to znaczy, czy przywołał takie wydarzenia albo omówił takie wątki, które istotnie wspierają jego argumentację.

To jedno słowo, "funkcjonalnie", odpowiada za większość utraconych punktów w tym kryterium. Wymienienie tytułu, wyliczenie bohaterów albo streszczenie fabuły nie jest funkcjonalnym wykorzystaniem lektury. Funkcjonalne jest przywołanie jednego konkretnego wydarzenia, które dowodzi tego, co właśnie twierdzisz.

Porównaj dwa zapisy w rozprawce o przyjaźni:

Przyjaźń jest bardzo ważna. Widać to w "Kamieniach na szaniec", gdzie Rudy, Alek i Zośka byli przyjaciółmi i razem walczyli w Szarych Szeregach.

To jest wymienienie. Egzaminator widzi, że uczeń zna tytuł i imiona - i nic więcej.

Przyjaźń sprawdza się dopiero wtedy, gdy jej cena jest wysoka. W "Kamieniach na szaniec" Alek i Zośka organizują akcję pod Arsenałem, żeby odbić z rąk gestapo torturowanego Rudego, choć wiedzą, że mogą zginąć. Nie jest to rozkaz organizacji - to ich własna decyzja. Wybór, w którym stawką jest życie, pokazuje, że o wartości przyjaźni decyduje nie deklaracja, tylko gotowość do poniesienia realnej straty.

To jest wykorzystanie funkcjonalne: konkretne wydarzenie plus zdanie tłumaczące, czego to wydarzenie dowodzi.

Kiedy dostaje się 0 punktów

Zasady oceniania są w tym punkcie jednoznaczne. Jeżeli w wypowiedzi uczeń w ogóle nie odwołał się do treści lektury obowiązkowej wskazanej w poleceniu, w kryterium kompetencji literackich i kulturowych przyznaje się 0 punktów.

Co więcej, jeżeli brak odwołania oznacza jednocześnie nieuwzględnienie kluczowego elementu polecenia, konsekwencje sięgają też kryterium realizacji tematu - a tam zero oznacza zero z całej pracy.

Jest jeszcze zapis, o którym mało kto wie przed egzaminem: za utwór literacki nie uznaje się powieści obrazkowej, mangi, scenariusza filmowego ani gry komputerowej. Odwołanie do serialu, choćby najlepiej dobrane, nie liczy się jako utwór literacki.

I ostatnia zasada: jeżeli uczeń, pisząc o wydarzeniach z lektury, popełnia błędy rzeczowe - myli bohaterów, przypisuje utworowi wydarzenia, których w nim nie ma - traci punkty w tym kryterium. Lepiej odwołać się do lektury, którą pamiętasz dobrze, niż do tej, która pasuje lepiej, ale której treść musiałbyś zmyślać.

Notatka, która wystarcza do wszystkiego

Nie da się przewidzieć tematu wypracowania, ale da się przygotować materiał, który pasuje do większości tematów. Do każdej lektury zrób notatkę na jednej kartce, w czterech punktach:

1. Trzy motywy, które da się z tej lektury wyciągnąć.
2. Jedno konkretne wydarzenie, które umiesz opisać w trzech zdaniach.
3. Decyzja bohatera i jej konsekwencja.
4. Jedno zdanie uogólniające, gotowe do wklejenia po przykładzie.

Punkt czwarty jest tym, który najczęściej się pomija, a to on decyduje o funkcjonalności odwołania.

Sześć lektur obowiązkowych i ich motywy

Dla klas VII i VIII lektur obowiązkowych poznawanych w całości jest sześć. Poniżej motywy, które najczęściej dają się z nich wyprowadzić.

Charles Dickens, "Opowieść wigilijna" - przemiana wewnętrzna, chciwość, empatia, wpływ przeszłości na teraźniejszość, drugie życie. Wydarzenie do zapamiętania: Duch Przyszłych Świąt pokazuje Scrooge'owi jego własny grób i obojętność ludzi wobec jego śmierci.

Aleksander Fredro, "Zemsta" - konflikt, upór, komizm charakterów, zgoda, absurd sporu o drobiazg. Wydarzenie: spór o naprawę muru granicznego, który dzieli zamek Cześnika i Rejenta, i scena z murarzami.

Aleksander Kamiński, "Kamienie na szaniec" - przyjaźń, patriotyzm, dorastanie w czasie wojny, poświęcenie, odpowiedzialność. Wydarzenie: akcja pod Arsenałem i odbicie Rudego.

Adam Mickiewicz, "Dziady" część II - wina i kara, ludowa moralność, cierpienie jako warunek człowieczeństwa. Wydarzenie: pojawienie się widma Złego Pana i nauka moralna, że kto nie zaznał goryczy ni razu, ten nie dozna słodyczy w niebie.

Antoine de Saint-Exupéry, "Mały Książę" - przyjaźń, odpowiedzialność, samotność, różnica między światem dorosłych i dzieci. Wydarzenie: spotkanie z Lisem i słowa o tym, że dobrze widzi się tylko sercem.

Juliusz Słowacki, "Balladyna" - zbrodnia i kara, żądza władzy, wina, rywalizacja rodzeństwa. Wydarzenie: wyścig po maliny i zabójstwo Aliny.

Pełną listę razem z utworami poznawanymi we fragmentach znajdziesz na stronie o lekturach obowiązkowych na egzamin ósmoklasisty.

Trzy lektury, które pokrywają najwięcej tematów

Jeżeli masz mało czasu, skup się na tych trzech: "Kamienie na szaniec", "Opowieść wigilijna" i "Mały Książę". Razem obejmują przyjaźń, poświęcenie, odpowiedzialność, przemianę wewnętrzną, dorastanie, samotność i empatię - a to są motywy, wokół których krąży większość tematów wypracowań.

To nie znaczy, że pozostałe trzy można pominąć. Zadania w części pierwszej arkusza mogą sprawdzać znajomość treści i problematyki każdej lektury obowiązkowej, a lista lektur jest zamieszczona na początku arkusza egzaminacyjnego.

Lektura w opowiadaniu, nie tylko w rozprawce

Odwołanie do lektury jest wymagane także w opowiadaniu twórczym, tylko realizuje się je inaczej. Kryterium mówi o twórczym wykorzystaniu treści lektury, więc bohater lektury może wejść do Twojej fabuły, Twój bohater może trafić w sytuację znaną z lektury albo lektura może wpłynąć na jego decyzję. Rozwijamy to w tekście o opowiadaniu twórczym.

Najczęstsze pytania

Czy wystarczy wymienić tytuł lektury w wypracowaniu?

Nie. Kryterium wymaga funkcjonalnego wykorzystania lektury, czyli przywołania konkretnych wydarzeń albo wątków, które wspierają argumentację. Samo wymienienie tytułu to poziom zerowy albo jednopunktowy.

Co jeśli polecenie wskazuje lekturę, której nie czytałem?

Napisz pracę, wykorzystując to, co o niej wiesz, ale nie zmyślaj wydarzeń - błędy rzeczowe obniżają ocenę w kryterium kompetencji literackich i kulturowych. Jeżeli polecenie dopuszcza wybór utworu, wybierz ten, który znasz dobrze.

Ile lektur trzeba przywołać w jednym wypracowaniu?

Zwykle wystarczy jedna, wskazana w poleceniu. Dodatkowe odwołania są dopuszczalne i przy dobrze dobranym przykładzie mogą wzmocnić argumentację, ale nie zastępują lektury wymaganej w poleceniu.

Czy mogę odwołać się do filmowej adaptacji lektury?

Nie w miejscu, w którym polecenie wymaga utworu literackiego. Zasady oceniania wykluczają scenariusz filmowy, powieść obrazkową, mangę i grę komputerową.

Czy lista lektur jest w arkuszu egzaminacyjnym?

Tak. Lista lektur obowiązkowych jest zamieszczona na początku arkusza, więc nie musisz pamiętać samych tytułów. Musisz natomiast znać ich treść.