Środki stylistyczne na egzaminie ósmoklasisty - lista z przykładami

Czego naprawdę wymaga arkusz

W części pierwszej arkusza z języka polskiego jednym z dwóch tekstów bywa tekst literacki - poezja, epika albo dramat. To przy nim najczęściej pojawiają się zadania o środkach stylistycznych.

Ważna uwaga z informatora CKE: zadania oparte na tekstach poetyckich nie sprawdzają znajomości treści konkretnego utworu, tylko umiejętność jego analizy i interpretacji. Nie musisz więc znać wiersza, którego wcześniej nie czytałeś - masz go przeanalizować na miejscu.

I druga rzecz, ważniejsza: zadanie rzadko brzmi "jaki to środek stylistyczny". Znacznie częściej pyta o funkcję: co ten środek wnosi, jaki nastrój buduje, jak wpływa na wymowę utworu. Sama nazwa to zwykle pół punktu, funkcja - cała reszta.

Środki oparte na porównaniu i przeniesieniu znaczenia

Epitet - określenie rzeczownika, najczęściej przymiotnik: srebrne gwiazdy, stary dąb, zimny wiatr. Funkcja: uplastycznia opis, buduje nastrój, wartościuje.

Porównanie - zestawienie dwóch rzeczy przez "jak", "jakby", "niby", "na kształt": biały jak śnieg, milczał jak zaklęty. Funkcja: przybliża rzecz nieznaną przez znaną.

Metafora (przenośnia) - zestawienie znaczeń bez wyrazu porównawczego: morze zmartwień, kamienne serce. Funkcja: buduje nowe znaczenie, którego nie da się oddać dosłownie.

Personifikacja (uosobienie) - nadanie rzeczom albo zjawiskom cech ludzkich: wiatr szeptał, księżyc przyglądał się wiosce. Funkcja: ożywia świat przedstawiony, buduje nastrój.

Animizacja (ożywienie) - nadanie cech istoty żywej w ogóle, niekoniecznie człowieka: morze pochłonęło łódź, płomień lizał ściany.

Różnica między personifikacją a animizacją jest tą, o którą najczęściej potyka się uczeń. Zasada: jeśli czynność jest specyficznie ludzka (mówienie, myślenie, patrzenie, płacz) - to personifikacja. Jeśli mogłoby ją wykonać dowolne zwierzę - to animizacja.

Środki oparte na powtórzeniu i budowie zdania

Powtórzenie - ten sam wyraz albo zwrot użyty kilka razy. Funkcja: podkreśla, rytmizuje, buduje napięcie.

Anafora - powtórzenie tego samego wyrazu na początku kolejnych wersów albo zdań. Funkcja: nadaje rytm, wzmacnia emocję.

Wyliczenie - szereg jednorodnych elementów. Funkcja: buduje obraz nagromadzenia, bogactwa albo chaosu.

Apostrofa - bezpośredni, uroczysty zwrot do adresata: Litwo, Ojczyzno moja!. Funkcja: nawiązuje kontakt, podnosi ton wypowiedzi.

Pytanie retoryczne - pytanie, na które nie oczekuje się odpowiedzi. Funkcja: skłania do refleksji, wzmacnia tezę.

Wykrzyknienie - zdanie zakończone wykrzyknikiem, wyrażające silną emocję.

Inwersja (szyk przestawny) - odwrócenie zwykłej kolejności wyrazów: cichy dom zamiast dom cichy, śpiewa ptak nad rzeką. Funkcja: podkreśla wyraz przesunięty na koniec, buduje rytm.

Środki oparte na skali i sprzeczności

Hiperbola (wyolbrzymienie) - przesada: czekałem wieczność, morze łez. Funkcja: wzmacnia emocję, bywa źródłem komizmu.

Litota (niedomówienie) - odwrotność hiperboli, świadome pomniejszenie: nie jest to najgorszy pomysł w znaczeniu "to bardzo dobry pomysł".

Oksymoron - zestawienie dwóch wyrazów o sprzecznych znaczeniach: zimny ogień, żywy trup, głośna cisza. Funkcja: sygnalizuje wewnętrzną sprzeczność, zaskakuje.

Ironia - powiedzenie czegoś przeciwnego do tego, co się myśli, z czytelnym sygnałem. Funkcja: ocenia, ośmiesza, dystansuje.

Środki dźwiękowe

Onomatopeja (wyraz dźwiękonaśladowczy) - wyraz naśladujący dźwięk: szum, trzask, brzęk, szeleścić. Funkcja: uplastycznia opis, angażuje zmysł słuchu.

Instrumentacja głoskowa - nagromadzenie tych samych głosek w wersie, budujące określone wrażenie dźwiękowe.

Środki związane z zamianą nazwy

Metonimia (zamiennia) - zastąpienie nazwy inną, powiązaną z nią logicznie: czytam Mickiewicza zamiast "czytam utwory Mickiewicza", cała sala biła brawo zamiast "widzowie".

Symbol - obraz, który poza znaczeniem dosłownym niesie znaczenie przenośne, często wieloznaczne: droga jako symbol życia, wiosna jako symbol odrodzenia.

Neologizm - wyraz utworzony przez autora na potrzeby utworu.

Archaizm - wyraz albo forma dawna, dziś już nieużywana. Funkcja: buduje koloryt epoki.

Jak odpowiadać na pytanie o funkcję

Zadania o funkcję środka stylistycznego mają zwykle jeden schemat odpowiedzi, który warto sobie utrwalić:

1. Nazwij środek i wskaż, gdzie występuje.
2. Powiedz, co robi z obrazem albo z nastrojem.
3. Powiąż to z całością utworu - jak ten efekt wspiera wymowę tekstu.

Przykład odpowiedzi:

W wersie trzecim występuje personifikacja ("wiatr szeptał"). Nadanie wiatrowi ludzkiej czynności sprawia, że przyroda przestaje być tłem, a staje się uczestnikiem wydarzeń. Wzmacnia to nastrój tajemniczości, który buduje cały utwór.

Trzy zdania, trzy poziomy. To zwykle wystarcza na komplet punktów.

Przypominamy jedną rzecz z zasad oceniania: w zadaniach otwartych krótkiej odpowiedzi z części pierwszej nie ocenia się poprawności językowej, ortograficznej ani interpunkcyjnej, chyba że polecenie mówi inaczej. Liczy się sama treść odpowiedzi, więc nie warto zostawiać pustego miejsca z obawy o pisownię. Szerzej o budowie arkusza piszemy w tekście o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego.

Gdzie to przećwiczyć

Środki stylistyczne najlepiej ćwiczy się na tekstach, których się wcześniej nie widziało - dokładnie tak, jak wygląda to na egzaminie. Zestaw zadań w formacie arkusza znajdziesz w testach z języka polskiego.

Najczęstsze pytania

Czym różni się personifikacja od animizacji?

Personifikacja nadaje rzeczom cechy specyficznie ludzkie - mówienie, myślenie, patrzenie. Animizacja nadaje cechy istoty żywej w ogóle, na przykład "morze pochłonęło łódź". Każda personifikacja jest ożywieniem, ale nie każde ożywienie jest personifikacją.

Czy trzeba znać nazwy wszystkich środków stylistycznych?

Zadania częściej pytają o funkcję niż o samą nazwę, ale nazwy podstawowych środków - epitet, porównanie, metafora, personifikacja, apostrofa, anafora, onomatopeja, oksymoron, hiperbola - trzeba znać, bo pojawiają się wprost w poleceniach.

Czy na egzaminie trzeba znać treść wierszy z podstawy programowej?

Nie w przypadku zadań opartych na tekstach poetyckich. Informator CKE mówi wprost, że te zadania nie sprawdzają znajomości treści konkretnego utworu, tylko umiejętność analizy i interpretacji.

Jak opisać funkcję środka stylistycznego?

Najbezpieczniejszy schemat to trzy zdania: nazwanie środka i wskazanie miejsca, opis tego, co środek robi z obrazem albo nastrojem, oraz powiązanie tego efektu z wymową całego utworu.

Czy błędy ortograficzne obniżają ocenę w zadaniach o środkach stylistycznych?

W zadaniach otwartych krótkiej odpowiedzi z części pierwszej arkusza nie ocenia się poprawności ortograficznej ani interpunkcyjnej, chyba że polecenie wyraźnie mówi inaczej.